सानो राष्ट्रको आँखाबाट अमेरिकी नैतिकता

सुसन भट्टराई, काठमाडाैँ, पुस २३-हामी सानो राष्ट्र हौँ, तर दृष्टि विहीन छैनाैँ ।

हाम्रो भू-राजनीतिक स्थितिले हामीलाई दुई विशाल शक्तिको छायाँमा बाँच्न बाध्य पारेको छ ।

तर यही स्थितिले हामीलाई संसारको जटिल नाटक हेर्ने अवसर पनि दिएको छ। हामीले देखेका छौं ।

शक्ति सधैं ठूलो स्वरमा बोल्छ, र नैतिकताको असली अनुहार प्रायः मधुराे स्वरमा सुनिन्छ।

असंलग्न नीति: कायरता हाेइन

नेपालले असंलग्न नीतिको मार्ग रोज्दा कसैलाई प्रसन्न पार्न खोजेको थिएन।

यो निर्णय इतिहासको पीडादायी अनुभवबाट उत्पन्न विवेकको फल थियो।

उपनिवेशवाद र शीतयुद्धको छेउछाउमा बस्दै आएका, “सहयोग” र “सुरक्षा” को नाममा हुने हस्तक्षेपको कथा हामीले भित्रभित्रै बोकेका छौं।

हामीले बुझ्यौं कुनै एक शक्ति पक्ष रोज्नु भनेको अन्ततः अरूको युद्धको सिपाही बन्नु हो।

यसैले हामीले त्यसलाई अस्वीकार गर्यौं। तर यसको मूल्य पनि हामीले तिर्नुपर्यो दबाब, असहयोग, र कहिलेकाहीँ मौन प्रताडना।

लोकतन्त्रकाे अमेरिकी मापदण्ड

लोकतन्त्रको मूल्य अमेरिकी भाषणहरूमा सार्वभौमिक हुन्छ, तर अमेरिकी नीतिहरूमा यसकाे भिन्नै मापदण्ड हुन्छ।

चुनाव तब मात्र “स्वतन्त्र र निष्पक्ष” हुन्छन् जब नतिजा पश्चिमी रणनीतिक हितसँग मेल खान्छ।

अन्यथा त्यो “दोषपूर्ण”, “अपहरण भएको” वा “सुधारको आवश्यकता” भएको हुन्छ।

नेपालमा लोकतन्त्र जनआन्दोलन, रक्त र बलिदानबाट आयो।

तर विश्वका धेरै क्षेत्रहरूमा लोकतन्त्र बमबारी, आक्रमण र अस्त्र–शस्त्रको पछ्याउराेमा आएको देखिन्छ।

यदि लोकतन्त्र साँच्चै सार्वभौमिक मूल्य हो भने, किन यो सधैं अमेरिकी हितको भौगोलिक क्षेत्रमा मात्र “संकटमा” पर्छ ?

अन्तर्राष्ट्रिय कानून: सानो राष्ट्रमाथिकाे शस्त्र, ठूलो राष्ट्रको विकल्प

संयुक्त राष्ट्रसँघको चार्टर कागजमा सबै समान छन् । तर व्यवहारमा यो दुई तहको व्यवस्था हो ।

एउटा कमजोर राष्ट्रहरूका लागि कडा कानूनको, र अर्को शक्तिशाली राष्ट्रहरूका लागि विकल्पको।

नेपालजस्ता राष्ट्रका लागि अन्तर्राष्ट्रिय कानून सुरक्षाको कवच हो।

अमेरिकाजस्ता महाशक्तिका लागि यो एक प्रयोग गर्न वा नगर्ने साधन मात्र हो।

जब शक्तिशालीले अन्तर्राष्ट्रिय सीमा उल्लंघन गर्छ, त्यसलाई “मानवीय हस्तक्षेप” भनिन्छ।

जब कमजोर राष्ट्र आफ्नो अधिकारको लागि आवाज उठाउँछ, त्यसलाई “अस्थिरताको स्रोत” ठहर्याइन्छ। यो संयोग होइन, यो विश्वव्यवस्थाको विडम्बना हो।

मानव अधिकार: राजनीतिक औजार

मानव अधिकारको भाषण विश्वव्यापी छ, तर सहानुभूति र कारबाही भू–राजनीतिक हितअनुसार परिवर्तन हुन्छ।

प्रतिबन्धबाट मर्ने बच्चा मात्र आँकडा हुन्छन्, तर ड्रोन हमलामा मर्ने निर्दोष “संपार्श्विक क्षति” (Collateral Damage) बन्छन्।

सीमा पार गर्ने शरणार्थी अपराधी घोषित हुन्छन्।

डोनाल्ड ट्रम्पको शासनकालले यस पाखण्डलाई मुकुन्डाेबाट बाहिर ल्यायाे ।

बच्चा र आमाबाट अलग गर्ने नीति सरकारी अभ्यास बन्यो। मुस्लिम बहुल देशहरू प्रतिबन्धको सूचीमा परे।

संयुक्त राष्ट्र जस्तो संस्थालाई उपहासको पात्र बनाइयो। यो कुनै अपवाद होइन, यो त्यही संरचनाको नाङ्गो स्वरूप हो ।

जहाँ मानव अधिकार एक सिद्धान्त होइन, एक राजनीतिक औजार हो।

अमेरिका: साम्राज्यवादी इन्कार तर साम्राज्यवादी व्यवहार

अमेरिकाले आफुलाई साम्राज्यवादी होइनाै भन्छ, तर संसारको हरेक कुनामा आफ्नो सैन्य उपस्थिति, गुप्तचर गतिविधि र राजनीतिक हस्तक्षेप गर्छ ।

यसले विश्व नेतृत्वको दाबी गर्छ, तर अन्तर्राष्ट्रिय कानून र संस्थाप्रति जिम्मेवारी स्वीकार गर्न सक्दैन।

यसले नियम बनाउँछ, तर आफू नै सबैभन्दा ठूलो नियम उल्लंघनकारी हुने गर्छ।

ट्रम्प एकदमै “असभ्य” थिए, किनकि उनले सभ्यताको आवरण हटाएर शक्तिको नाङ्गो खेल देखाइदिए ।

उनले साम्राज्यवादी चरित्रलाइ नाङ्गोरूपमा देखाइदिए — र त्यो दृश्य असहज त थियो, तर नयाँ थिएन।

नेपालजस्ता देशहरूले यो देखेर आश्चर्य मानेनन्। हामी त सदियौंदेखि शक्तिको यस्तै दोहरो चरित्र देख्दै आएका छौं।

संयुक्त राष्ट्र: शक्तिको रङ्गमञ्च

संयुक्त राष्ट्र  कमजोर संस्था होइन, तर यो शक्तिको राजनीतिले ग्रस्त छ। भेटो अधिकारले न्याय रोकिन्छ।

प्रस्तावहरू भाषण र घोषणामा सीमित हुन्छन्। मानव अधिकारको सम्बोधन राजनीतिक सौदेबाजीको शिकार हुन्छ।

नेपालजस्ता साना राष्ट्रका लागि संयुक्त राष्ट्र एक आशाको केन्द्र हो ।

तर जब यही संस्था शक्तिशाली राष्ट्रहरूले आफ्ना कार्यहरूको “वैधता” प्रमाणित गर्न प्रयोग गर्छन्, त्यसले नै यस संस्थालाई बधशाला बनाउँछ।

नेपालको प्रश्न: कसको नैतिकता? कसका लागि नियम?

हामीले विश्वसँग सोध्नुपर्छ: यदि अन्तर्राष्ट्रिय नियम सबैका लागि लागू हुँदैन भने, त्यसको अर्थ के हो?

यदि नैतिकताको मापदण्ड शक्तिले निर्धारण गर्छ भने, त्यो नैतिकता वास्तवमा कसको हो?

यदि मानवीय गरिमा भूगोल र जातियताले तौलिन्छ भने, त्यो अधिकार कसका लागि हो?

नेपाल सानो राष्ट्र हो। तर हामीले ठूलो पाठ सिकेका छौं । शक्ति अस्थायी हुन्छ, तर इतिहासले पाखण्डी र विसंगतिलाई लामो समयसम्म सम्झन्छ।

निष्कर्ष

यो लेख अमेरिका-विरोधी होइन, यो विसंगति-विरोधी र पाखण्ड-विरोधी हो।

नेपालजस्ता साना तर सचेत राष्ट्रहरूले संसारलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिएका छन् ।

हामीलाई दया वा सहायताको अभावले होइन, बराबरीको अधिकारले चाहिन्छ।

किनकि अन्ततः इतिहासले ट्याङ्क र बमको होइन, मानव विवेक, सत्य र न्यायको सम्झना गर्छ।

सानो राष्ट्रको आँखाबाट अमेरिकी नैतिकता

भेनेजुएला प्रकरण: अन्तर्राष्ट्रिय कानूनको शवमाथि अमेरिकी ताण्डव