बदलिँदो सत्ता र बदलिँदो सन्तुलन: के सत्तासँगै नेपालको भूराजनीतिक पनि बदलिन सक्छ ?

बदलिँदो सत्ता र बदलिँदो सन्तुलन: के सत्तासँगै नेपालको भूराजनीतिक पनि बदलिन सक्छ ?

सुसन भट्टराई,फाल्गुन २६,काठमाडाैँ-नेपालको राजनीतिमा नयाँ शक्ति उदाउने क्रमले फेरि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ—के सत्ता परिवर्तनसँगै नेपालको भूराजनीतिक सन्तुलन पनि बदलिन सक्छ ?

राजनीतिक रूपमा नयाँ नेतृत्व वा नयाँ शक्ति उदाउँदा त्यसको प्रभाव केवल सरकार गठनसम्म सीमित रहँदैन।

नेपालजस्तो देशमा यस्तो परिवर्तनले छिमेकी शक्ति, क्षेत्रीय रणनीति र कूटनीतिक समीकरणमा समेत हलचल ल्याउन सक्छ।

विशेषतः भारत, चीन र अमेरिका जस्ता शक्तिहरूले नेपालमा हुने राजनीतिक परिवर्तनलाई सधैं ध्यानपूर्वक अवलोकन गर्ने गरेका छन्।

नेपालको भूगोलले यसको राजनीतिलाई सधैं विशेष बनाएको छ।

दक्षिणमा भारतसँग खुला सीमा, उत्तरमा चीनसँगको रणनीतिक निकटता र पछिल्ला वर्षहरूमा अमेरिकाको बढ्दो कूटनीतिक सक्रियताले नेपाललाई क्षेत्रीय शक्ति प्रतिस्पर्धाको संवेदनशील बिन्दु बनाएको छ।

यही कारण नेपालमा हुने कुनै पनि राजनीतिक परिवर्तनले बाह्य चासो जगाउने गर्छ।

नयाँ नेतृत्व उदाउँदा वा सत्ता संरचना बदलिँदा छिमेकी र विश्व शक्तिहरूले त्यसलाई आफ्नो रणनीतिक दृष्टिले मूल्यांकन गर्ने स्वाभाविक प्रक्रिया हो।

भूराजनीतिक सन्तुलन

यस लेखको मूल प्रश्न यही हो: नेपालमा बदलिँदो राजनीतिक सत्ता संरचनाले देशको भूराजनीतिक सन्तुलनलाई कसरी प्रभावित गर्न सक्छ, र नयाँ नेतृत्वले त्यसबाट आउने अवसर र चुनौतीलाई कसरी सम्हाल्न सक्छ ?

नेपालको राजनीतिक इतिहास हेर्दा सत्ता परिवर्तन असामान्य घटना होइन। तर पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएको परिवर्तनको स्वरूप केही फरक छ।

परम्परागत दलहरूप्रति बढ्दो असन्तोष, सुशासनको माग र नयाँ पुस्ताको राजनीतिक सहभागिताले नयाँ शक्ति संरचनाको संकेत दिएको छ।

यो प्रवृत्तिले नेपालको राजनीतिक संस्कृतिमा परिवर्तनको सम्भावना पनि देखाएको छ।

तर सत्ता परिवर्तन मात्र परिवर्तनको ग्यारेन्टी होइन।

इतिहासले देखाएको छ—राजनीतिक विकल्प नयाँ भए पनि शासन शैली पुरानै रह्यो भने जनअपेक्षा चाँडै निराशामा बदलिन्छ। त्यसैले नयाँ नेतृत्वका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती विश्वास कायम राख्नु हो।

नेपालको संवेदनशील कूटनीति

नेपालको कूटनीतिक सन्तुलन पनि त्यत्तिकै संवेदनशील छ।

भारतसँग नेपालको सम्बन्ध आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा गहिरो छ।

खुला सीमा, व्यापारिक निर्भरता र श्रम आवतजावतले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई विशिष्ट बनाएको छ।

त्यसैले नेपालमा राजनीतिक अस्थिरता वा नीति परिवर्तन हुँदा त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव भारत–नेपाल सम्बन्धमा देखिन सक्छ।

भारतका लागि नेपालमा स्थिर सरकार र नीति निरन्तरता महत्वपूर्ण विषय बनेका छन्।

उत्तरतिर चीनसँगको सम्बन्ध पनि पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भएको छ।

पूर्वाधार विकास, व्यापार र कूटनीतिक सम्पर्कका माध्यमबाट चीनले नेपालसँगको सहकार्यलाई बलियो बनाउन खोजिरहेको छ।

चीनका लागि नेपाल केवल आर्थिक साझेदार मात्र होइनस तिब्बतसँग जोडिएको भूगोलका कारण रणनीतिक रूपमा संवेदनशील छिमेकी पनि हो।

त्यसैले नेपालमा हुने राजनीतिक परिवर्तनलाई चीनले पनि ध्यानपूर्वक अध्ययन गर्ने गरेको देखिन्छ।

यसबीच अमेरिकाको उपस्थिति पनि उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ।

लोकतन्त्र, विकास सहयोग र क्षेत्रीय रणनीतिका सन्दर्भमा अमेरिका नेपालप्रति चासो राखिरहेको छ।

बढ्दो शक्ति प्रतिस्पर्धा

दक्षिण एशियामा बढ्दो शक्ति प्रतिस्पर्धाले पनि अमेरिकाको दृष्टिलाई प्रभावित गरेको छ।

यी तीन शक्तिको उपस्थितिले नेपालको विदेश नीतिलाई सधैं सन्तुलनको अभ्यासमा राखेको छ।

नेपालले लामो समयदेखि भारत र चीनबीच सन्तुलन कायम राख्ने नीति अपनाउँदै आएको थियो।

पछिल्ला वर्षहरूमा अमेरिकाको सक्रियताले त्यो सन्तुलन अझ जटिल बनेको छ।

यस्तो अवस्थामा नयाँ नेतृत्वका लागि विदेश नीति झनै संवेदनशील विषय बन्नेछ।

नेतृत्वकाे शासन क्षमता

नयाँ राजनीतिक शक्ति वा नेतृत्वका लागि सबैभन्दा ठूलो परीक्षा भनेको शासन क्षमता हो।

चुनाव जित्नु एउटा कुरा हो, तर प्रभावकारी शासन सञ्चालन गर्नु अर्कै चुनौती हो।

प्रशासनिक अनुभव, संस्थागत संरचना निर्माण र नीति निरन्तरता कायम राख्नु कुनै पनि नयाँ नेतृत्वका लागि कठिन कार्य हुन्छ।

नेपालमा भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सार्वजनिक सेवा सुधार, आर्थिक विकास र रोजगारी सिर्जना जस्ता विषयहरू पनि तत्कालीन प्राथमिकतामा पर्नेछन्।

जनताले अपेक्षा गरेको परिवर्तन केवल भाषण वा नाराबाट सम्भव हुँदैनस त्यसका लागि प्रशासनिक सुधार र संस्थागत परिपक्वता आवश्यक हुन्छ।

विदेश नीति सन्तुलन अर्को महत्वपूर्ण चुनौती हो।

भारत, चीन र अमेरिका जस्ता शक्तिहरूबीच सन्तुलन कायम राख्दै राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनु नेपालका लागि सधैं संवेदनशील विषय रहँदै आएको छ।

कुनै पनि नयाँ नेतृत्वले यस विषयमा अपरिपक्व निर्णय लियो भने त्यसले कूटनीतिक सम्बन्धमा अनावश्यक तनाव सिर्जना गर्न सक्छ।

परिवर्तनकाे अवसर

तर राजनीतिक परिवर्तनले अवसर पनि ल्याउन सक्छ।

यदि नयाँ नेतृत्वले पारदर्शिता, सुशासन र संस्थागत सुधारलाई प्राथमिकता दिन सक्यो भने नेपालको लोकतान्त्रिक प्रणाली अझ सुदृढ हुन सक्छ।

यसले विदेशी लगानी, आर्थिक विकास र अन्तर्राष्ट्रिय विश्वासलाई पनि सकारात्मक रूपमा प्रभावित गर्न सक्छ।

अन्ततः नेपालको भविष्य केवल सत्ता परिवर्तनमा निर्भर छैन।

राजनीतिक परिपक्वता, संस्थागत सुधार र सन्तुलित कूटनीतिले मात्र देशलाई दीर्घकालीन स्थिरता र विकासतर्फ लैजान सक्छ।

नेपाल अहिले एउटा संवेदनशील मोडमा उभिएको छ।

बदलिँदो सत्ता संरचनाले लोकतन्त्रलाई नयाँ ऊर्जा दिएको छ, तर यसले नयाँ जिम्मेवारी पनि थपेको छ।

यदि नयाँ नेतृत्वले सुशासन, आर्थिक विकास र सन्तुलित विदेश नीतिलाई प्राथमिकता दिन सक्यो भने आजको परिवर्तन भोलिको स्थिरता बन्न सक्छ।

यदि त्यसो भएन भने परिवर्तनको आशा फेरि अर्को निराशामा बदलिन पनि धेरै समय लाग्ने छैन।

बदलिँदो सत्ता र बदलिँदो सन्तुलन: के सत्तासँगै नेपालको भूराजनीतिक पनि बदलिन सक्छ ?