कांग्रेसको संकट-देउबाको दायित्व: नेतृत्वको जिद्दीले पार्टीलाई कहाँ पुर्‍याउँदैछ?

सुसन भट्टराई, काठमाडाैँ, २५-पुष– नेपाली कांग्रेस—लोकतान्त्रिक आन्दोलनको ऐतिहासिक धरोहर बोकेको देशकै पुरानो र ठूलो राजनीतिक दल—आज गम्भीर आन्तरिक संकटको भुमरीमा फसेको छ।

यो संकट आकस्मिक होइन, न त बाह्य षड्यन्त्रको उपज मात्र हो।

यसको केन्द्रमा छन् पार्टी सभापति शेरबहादुर देउबा, जसको लामो नेतृत्वकालले कांग्रेसलाई गतिहीन, विवादग्रस्त र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूप्रति उदासीन बनाउँदै लगेको आरोप अब पार्टीभित्रैबाट खुला रूपमा उठ्न थालेको छ।

हाल कांग्रेसभित्र चर्किएको विशेष महाधिवेशन विवादले पार्टीलाई स्पष्ट रूपमा दुई धारमा विभाजित गरेको छ।

एकातिर विधानअनुसार विशेष महाधिवेशन अनिवार्य रहेको तर्क गर्ने समूह छ भने अर्कोतिर—देउबाको नेतृत्वमा रहेको स्थापना पक्ष—महाधिवेशन नचाहिने, पार्टीलाई “एक ढंगले” चलाउनुपर्ने अडानमा देखिन्छ।

यही अडान अहिले विस्तृत असहमति, रणनीतिक खिचातानी र शक्ति संघर्षमा परिणत भएको छ।

कांग्रेसभित्र गहिरिँदो असन्तोषको मूल कारण देउबाले पार्टीलाई संगठन होइन, आफ्नो शक्ति र प्रतिष्ठा जोगाउने साधनका रूपमा प्रयोग गरिरहेको अनुभूति हो।

पार्टीको विधानले स्पष्ट रूपमा भन्छ—यदि ४० प्रतिशतभन्दा बढी महाधिवेशन प्रतिनिधिले विशेष महाधिवेशनको माग गरेमा त्यसलाई टार्न मिल्दैन।

तर देउबा–खड्का नेतृत्वले यही प्रावधानलाई नजरअन्दाज गर्दै, विशेष महाधिवेशनलाई ‘पार्टी फुटाउने षड्यन्त्र’का रूपमा चित्रण गर्न खोजेको देखिन्छ।

यसको विपरीत, गगन थापा, विश्वप्रकाश शर्मा लगायतका नेताहरूले विधानको सम्मान र आन्तरिक लोकतन्त्रको रक्षा गर्दै विशेष महाधिवेशन अपरिहार्य रहेको तर्क गरिरहेका छन्।

यो बहस केवल प्रक्रियाको मात्र होइन—कांग्रेस कुन दिशातर्फ जाने भन्ने प्रश्नसँग गाँसिएको छ।

देउबा पक्षको तर्क छ—विशेष महाधिवेशनले पार्टीमा विभाजन ल्याउँछ।

तर यहाँ गम्भीर प्रश्न उठ्छ: यदि विधानको पालना र आन्तरिक लोकतन्त्रले पार्टी टुट्ने खतरा ल्याउँछ भने, समस्या विधानमा हो कि नेतृत्वको मानसिकतामा?

आज देखिएको असन्तुष्टि, निराशा र युवा कार्यकर्ताको दूरीले एउटा स्पष्ट संकेत दिन्छ—खतरा विशेष महाधिवेशनबाट होइन, नेतृत्वको जिद्दी र बन्द मानसिकताबाट उत्पन्न भइरहेको छ।

देउबा नेतृत्वले सधैं ‘स्थिरता’ र ‘एकता’को नारा दोहोर्‍याउने गरेको छ।

तर यो स्थिरता वास्तविक लोकतान्त्रिक प्रक्रिया र पारदर्शिताको मूल्यमा किन खोजिँदैछ भन्ने प्रश्न अनुत्तरित छ।

निर्णय प्रक्रियामा सीमित व्यक्तिहरूको वर्चस्व, असहमतिको आवाजलाई शंकाको दृष्टिले हेर्ने प्रवृत्ति, र नेतृत्व प्रतिस्पर्धाबाट डराउने मानसिकताले कांग्रेसलाई बिस्तारै लोकतान्त्रिक दलभन्दा पनि नियन्त्रणमुखी संगठनतर्फ धकेलिरहेको छ।

यही कारण कतिपय विश्लेषकहरूले कांग्रेसलाई “एमालेको छायाँ संगठन” जस्तै बन्दै गएको टिप्पणी गर्न थालेका छन्।

नेतृत्वको संकट: देउबाको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी

नेतृत्व भनेको केवल पद ओगटिरहनु होइन; त्यो विश्वास निर्माण गर्ने, दिशा देखाउने र पार्टीलाई समयअनुसार रूपान्तरण गर्ने क्षमता हो।

तर देउबाको नेतृत्वमा कांग्रेसले पछिल्ला वर्षहरूमा जनविश्वास विस्तार गर्न सकेको देखिँदैन।

विशेष महाधिवेशन विवाद समाधान गर्न असफल हुनु, विधानको अस्पष्ट व्याख्या गर्नु, र निर्णय प्रक्रियालाई केही व्यक्तिमा सीमित गर्नु—यी सबैले नेतृत्व क्षमतामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेका छन्।

विशेष महाधिवेशनको पक्षमा उभिएका नेताहरू खुलेर भन्छन्—यदि नेतृत्व परिवर्तन भएन भने कांग्रेस थाकेको, युवामाझ अप्रासंगिक र राजनीतिक रूपमा कमजोर दलमा सीमित हुनेछ।

जिल्ला तहदेखि केन्द्रसम्म उठिरहेको “परिवर्तन चाहिन्छ” भन्ने आवाजलाई बेवास्ता गर्नु भनेको पार्टीको जरा कमजोर पार्नु हो।

अझ चिन्ताजनक कुरा के छ भने, महाधिवेशन नगरी टिकट वितरणजस्ता संवेदनशील निर्णयहरू अघि बढाउँदा पार्टीभित्र अविश्वास र शंका झन् गहिरिँदै गएको छ।

निर्णय प्रक्रिया निष्पक्ष र समावेशी नभएको अनुभूति कार्यकर्तामाझ फैलिँदै छ, जसले कांग्रेसको संगठनात्मक एकतालाई गम्भीर चोट पुर्‍याइरहेको छ।

विभाजनको संघारमा कांग्रेस

आज कांग्रेसभित्र देखिएको अवस्था कुनै साधारण आन्तरिक विवाद होइन।

यो पार्टी विभाजनको संघारसम्म पुग्न सक्ने खालको संकट हो।

स्वयं पार्टीका असन्तुष्ट नेता र बौद्धिक वर्गले कांग्रेस आफ्नो ऐतिहासिक लोकतान्त्रिक चरित्रबाट टाढिँदै गएको चेतावनी दिन थालेका छन्।

केही जिल्ला सभापतिहरूले विशेष महाधिवेशन विधानविपरीत भएको दाबी गरे ।

तर पनिअर्को पक्षले विधानले स्पष्ट रूपमा अनुमति दिएको तर्क गर्दै नेतृत्वको नियतमा प्रश्न उठाइरहेको छ।

यदि देउबा नेतृत्वले विधानलाई आफ्नै सुविधाअनुसार व्याख्या गर्दै अघि बढिरह्यो भने, त्यो केवल नियमको उल्लंघन मात्र होइन—कांग्रेसको लोकतान्त्रिक आत्मामाथि प्रहार हुनेछ।

जनताको नजर र देउबाको ऐतिहासिक जिम्मेवारी

आजको नेपालमा युवा मतदाता र नयाँ पुस्ताले कांग्रेसलाई ‘पुरानो नेतृत्वको कैदी’ दलको रूपमा हेर्न थालेका छन्।

Gen Z आन्दोलन, भ्रष्टाचारविरुद्धको आवाज र नयाँ राजनीतिक चेतनाले पार्टीभित्रै परिवर्तनको माग तीव्र बनाइरहेको छ।

तर देउबा नेतृत्वले युवालाई विश्वासमा लिन, उनीहरूलाई नेतृत्वमा ल्याउन र पार्टीभित्र सशक्त भूमिका दिन असफल भएको देखिन्छ।

यसले कांग्रेसलाई अध्यक्ष–केन्द्रित, बन्द र प्रतिस्पर्धाविहीन संरचनामा सीमित बनाएको छ, जसको प्रत्यक्ष असर पार्टीको भविष्यमा पर्ने निश्चित छ।

देउबा अगाडि चुनौती कि इतिहासको कठघरामा उभिने जोखिम

आज शेरबहादुर देउबाको काँधमा केवल पार्टी चलाउने जिम्मेवारी छैन, कांग्रेसको भविष्य सुरक्षित गर्ने ऐतिहासिक दायित्व छ।

तर हालको कार्यशैली, निर्णय प्रक्रिया र परिवर्तनप्रतिको उदासीनताले त्यो दायित्व पूरा भइरहेको देखिँदैन।

यदि देउबा नेतृत्वले विधानको सम्मान, पारदर्शी निर्णय, आन्तरिक लोकतन्त्र र युवा नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिएन भने ।

कांग्रेसले क्रमशः आफ्नो पहिचान गुमाउँदै जानेछ।

यस्तो अवस्थामा इतिहासले देउबालाई पार्टी जोगाउने नेताका रूपमा होइन, परिवर्तन रोक्ने नेतृत्वका रूपमा स्मरण गर्ने खतरा बढ्दै गएको छ।

कांग्रेसलाई बचाउने कि नेतृत्व जोगाउने—यो छनोट अब देउबाकै हातमा छ।

कांग्रेसको संकट-देउबाको दायित्व: नेतृत्वको जिद्दीले पार्टीलाई कहाँ पुर्‍याउँदैछ?

संकटको चौराहामा नेपाली कांग्रेस: पुस्तान्तरणको बहस र नेतृत्वको परीक्षा