पृथ्वी जयन्ती र राष्ट्रिय एकता दिवस: आधुनिक नेपालका निर्माता पृथ्वीनारायण शाहको ऐतिहासिक, वैचारिक र समसामयिक महत्व

पृथ्वी जयन्ती र राष्ट्रिय एकता दिवस: आधुनिक नेपालका निर्माता पृथ्वीनारायण शाहको ऐतिहासिक-वैचारिक र समसामयिक महत्व

भुषण के.सी, काभ्रे, पुष २७- नेपालको इतिहासमा पृथ्वीनारायण शाह केवल एक राजाका रूपमा मात्र सीमित छैनन् ।

उनी आधुनिक नेपाल राष्ट्रका निर्माता, राष्ट्रिय एकताको सूत्रधार र दूरदर्शी राज्यदर्शनका प्रवर्तकका रूपमा स्थापित छन्।

हरेक वर्ष पौष २७ गते मनाइने पृथ्वी जयन्ती तथा राष्ट्रिय एकता दिवसले नेपाली समाजलाई आफ्नो ऐतिहासिक जग, राष्ट्रिय पहिचान र राज्यनिर्माणको चेतनासँग पुनः जोड्ने अवसर प्रदान गर्दछ।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा यो दिवस केवल औपचारिक कार्यक्रम, भाषण र पुष्पहार अर्पणमा सीमित हुँदै गएको देखिन्छ।

यस्तो अवस्थामा पृथ्वीनारायण शाहको जीवन, योगदान र विचारलाई पुनः गहिराइमा बुझ्नु आजको आवश्यकता बनेको छ।

गोरखाका राजा नरभूपाल शाहका सुपुत्र पृथ्वीनारायण शाहको जन्म सन् १७२३ मा भएको मानिन्छ।

उनले शासन सम्हाल्दा नेपाल आजको जस्तो एकीकृत राष्ट्र थिएन।

काठमाडौँ उपत्यकामा मल्ल राजाहरूबीचको आपसी प्रतिस्पर्धा, बाइसे–चौबिसे राज्यहरूको आपसी द्वन्द्व र दक्षिणतर्फ विस्तार हुँदै गएको इस्ट इन्डिया कम्पनीको प्रभावका कारण समग्र भू–राजनीतिक अवस्था अत्यन्त संवेदनशील थियो।

यही जटिल परिवेशलाई सूक्ष्म रूपमा बुझेर पृथ्वीनारायण शाहले एकीकरण अभियान सुरु गरे, जसको अन्तिम परिणाम आजको सार्वभौम नेपाल हो।

पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानलाई केवल सैन्य विजयको कथा भनेर बुझ्नु ऐतिहासिक अन्याय हुनेछ।

उनले अपनाएको नीति, कूटनीति र रणनीति तत्कालीन दक्षिण एसियाली शक्तिसन्तुलनको गहिरो अध्ययनमा आधारित थियो।

“नेपाल दुई ढुङ्गाको तरुल हो” भन्ने उनको प्रसिद्ध कथन केवल रूपक होइन, भूराजनीतिक यथार्थको सूक्ष्म व्याख्या हो।

उत्तरतर्फ चीन (तत्कालीन तिब्बतसँगको सम्बन्ध) र दक्षिणतर्फ ब्रिटिस भारतबीच सन्तुलन कायम राख्दै स्वतन्त्र अस्तित्व जोगाउनु नै उनको मूल रणनीति थियो।

आज पनि नेपालले भोगिरहेको परराष्ट्र नीतिको चुनौती यही ऐतिहासिक चेतनासँग जोडिएको छ।

उनको जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण वैचारिक दस्तावेज दिव्य उपदेश हो।

यो कुनै धार्मिक ग्रन्थ नभई एक प्रकारको राज्यदर्शन, नीति–निर्देशन र भावी शासकहरूका लागि मार्गदर्शन हो।

दिव्य उपदेश मा उनले विदेशी हस्तक्षेपप्रति सचेत रहन, स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्न, किसान र जनताको दुःख बुझ्न, दरबारिया विलासिताबाट टाढा रहन र राज्यको ढुकुटी जनताको रगत–पसिनाबाट बनेको हो भन्ने चेतना व्यक्त गरेका छन्।

आजको भाषामा भन्नुपर्दा, पृथ्वीनारायण शाह ‘राष्ट्रवाद’ लाई केवल भावनात्मक नारामा होइन, आर्थिक आत्मनिर्भरता र राजनीतिक सजगतासँग जोडेर हेर्थे।

पृथ्वीनारायण शाहको शासनकालमा गरिएको काठमाडौँ उपत्यकाको विजयलाई लिएर केही आलोचनात्मक दृष्टिकोण पनि प्रस्तुत हुँदै आएका छन्।

मल्लकालीन सभ्यता, कला र संस्कृतिमा क्षति पुगेको भन्ने तर्कहरू छन्। तर इतिहासलाई एकांगी रूपमा मूल्याङ्कन गर्नु उचित हुँदैन।

उनले उपत्यकाको सांस्कृतिक धरोहरलाई नष्ट गर्नभन्दा पनि त्यसलाई राज्यको केन्द्र बनाएर संरक्षण गर्ने नीति लिएका थिए भन्ने तथ्यहरू पनि प्रशस्त छन्।

काठमाडौँ उपत्यकाका जात्रा, परम्परा र सांस्कृतिक अभ्यासहरू निरन्तर रहनु यसको प्रमाण हो।

राष्ट्रिय एकता दिवसको सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहलाई स्मरण गर्नुको अर्थ केवल भूतकालको गौरवगाथा गाउनु होइन, वर्तमानका चुनौतीहरूलाई ऐतिहासिक दृष्टिले बुझ्नु पनि हो।

आज नेपाल जातीय, क्षेत्रीय, भाषिक र राजनीतिक विभाजनको जोखिममा देखिन्छ।

संघीयताको अभ्यास, पहिचानको राजनीति र बाह्य प्रभावको चापबीच राष्ट्रिय एकताको प्रश्न झन् जटिल बन्दै गएको छ।

यस्तो अवस्थामा पृथ्वीनारायण शाहले कल्पना गरेको “चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी” को अवधारणा अझ सान्दर्भिक देखिन्छ।

यो अवधारणा समावेशी, बहुसांस्कृतिक र सहअस्तित्वमा आधारित राष्ट्रिय चेतनाको प्रारम्भिक रूप थियो।

पछिल्ला वर्षहरूमा पृथ्वी जयन्ती मनाउने विषय स्वयं विवादको केन्द्र बनेको छ।

कतिपयले यसलाई ‘राजावादी सोच’ सँग जोडेर हेर्ने गरेका छन् भने कतिपयले राष्ट्रिय पहिचान र इतिहासको सम्मानका रूपमा लिएका छन्।

यथार्थमा पृथ्वीनारायण शाह कुनै दल, व्यवस्था वा वंशको मात्र प्रतिनिधि होइनन्; उनी राष्ट्रनिर्माणको ऐतिहासिक पात्र हुन्।

विश्वका अधिकांश राष्ट्रहरूले आफ्ना संस्थापक वा एकीकरणकर्तालाई सम्मान गर्छन्, तर त्यसलाई वर्तमान राजनीतिक व्यवस्थासँग सिधै जोडेर हेर्दैनन्। नेपालमा पनि यही परिपक्व दृष्टिकोण आवश्यक देखिन्छ।

चन्द्रागिरि, नुवाकोट, गोरखा जस्ता ऐतिहासिक स्थलहरू पृथ्वीनारायण शाहको स्मृतिसँग जोडिएका जीवित साक्षी हुन्।

चन्द्रागिरिबाट काठमाडौँ उपत्यकालाई नियाल्दै उनले बनाएको रणनीति केवल सैन्य दृष्टिले मात्र होइन, मनोवैज्ञानिक र राजनीतिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण थियो। आज ती स्थानहरू पर्यटन, इतिहास र राष्ट्रिय चेतनाको केन्द्र बन्न सक्ने सम्भावना बोकेका छन्, तर त्यसका लागि राज्यको स्पष्ट नीति र लगानी आवश्यक छ।

पृथ्वीनारायण शाहको आर्थिक दृष्टिकोण पनि उल्लेखनीय छ। उनले विदेशी व्यापारीप्रति अन्धाधुन्ध निर्भरता नगर्न, स्वदेशी सीप र उत्पादनलाई संरक्षण गर्न जोड दिएका थिए।

आज जब नेपाल व्यापार घाटा, वैदेशिक ऋण र आयात–निर्भर अर्थतन्त्रको चपेटामा छ, दिव्य उपदेश का यी विचारहरू झन् प्रासंगिक देखिन्छन्।

उनले भनेझैँ “देशको धन विदेश नजाओस्” भन्ने सोच आजको आर्थिक राष्ट्रवादसँग मेल खान्छ।

राष्ट्रिय एकता दिवसको अवसरमा विद्यालय, विश्वविद्यालय र सार्वजनिक बहसमा पृथ्वीनारायण शाहको विचारलाई आलोचनात्मक र सन्तुलित ढंगले पढाइनु आवश्यक छ।

न त उनलाई देवताकरण गर्नुपर्छ, न त सम्पूर्ण दोष उनैमा थोपर्नु उचित हुन्छ। इतिहासबाट सिक्ने संस्कृतिको विकास नै परिपक्व राष्ट्रको चिनारी हो।

पृथ्वीनारायण शाहका सफलताबाट प्रेरणा लिँदै उनका कमजोरीहरूबाट पाठ सिक्नु नै आजको आवश्यकता हो।

अन्ततः पृथ्वी जयन्ती र राष्ट्रिय एकता दिवस कुनै औपचारिक बिदा मात्र होइन, आत्ममन्थनको अवसर हो।

पृथ्वीनारायण शाहले कल्पना गरेको स्वतन्त्र, आत्मनिर्भर र एकीकृत नेपाल आज कति नजिक छ भन्ने प्रश्न हामी सबैले आफैंसँग सोध्नुपर्ने हुन्छ।

उनको योगदानलाई स्मरण गर्नु भनेको इतिहासमा फर्किनु होइन, भविष्यलाई बलियो आधारमा उभ्याउनु हो।

यही चेतनाले मात्र पृथ्वी जयन्तीलाई साँच्चिकै राष्ट्रिय एकताको दिवसका रूपमा सार्थक बनाउन सक्छ।

पृथ्वी जयन्ती र राष्ट्रिय एकता दिवस: आधुनिक नेपालका निर्माता पृथ्वीनारायण शाहको ऐतिहासिक-वैचारिक र समसामयिक महत्व