कुर्सीको चिहानमा उभिएको कांग्रेस: देउबावादको अन्त्य कि लोकतन्त्रको अन्तिम संस्कार?

सुसन भट्टराई,माघ १,काठमाडाैँ-कुनै बेला नेपाली कांग्रेस विचार थियो, आन्दोलन थियो, बलिदानको इतिहास थियो। आज त्यो पार्टी कुर्सीको वरिपरि घुम्ने एउटा थकित संयन्त्रजस्तो देखिन्छ।

दोस्रो विशेष महाधिवेशन यस अर्थमा ऐतिहासिक छ कि यसले कांग्रेसलाई ऐना देखाइदिएको छ-तिमी संस्था हौ कि व्यक्तिको छायाँ?
देउबावादले वर्षौँदेखि यही प्रश्नलाई दबाउँदै आएको थियो। तर इतिहासले थामिँदैन, समय कुर्दैन।

जब पार्टीभित्र बहुमत प्रतिनिधि ‘अब पुग्यो’ भन्छन्, तब त्यो विद्रोह होइन, चेतावनी हुन्छ।

विशेष महाधिवेशन कुनै आकस्मिक घटना थिएन; यो दशकौँको निराशा, दमन र ढिलासुस्तीको विस्फोट थियो।

कांग्रेस आज एउटा गहिरो दार्शनिक संकटमा छ—के उसले परिवर्तन स्वीकार्छ, कि आफ्नै अवशेषमाथि सत्ता जोगाउँदै अन्त्य रोज्छ?

देउबा: अनुभवको नाममा थोपारिएको जडता

शेरबहादुर देउबा अनुभवका नाममा सत्तामा टिकिरहे, तर त्यो अनुभव नेतृत्वमा रूपान्तरण भएन। अनुभव यदि समयको आवाज सुन्न असफल भयो भने, त्यो बुद्धि होइन, बोझ बन्छ।

देउबाको राजनीतिक जीवन अब कांग्रेसलाई डोर्‍याउने भन्दा तान्ने भूमिकामा सीमित देखियो।

पार्टीभित्र उठेका सुधारका आवाजलाई उनले असहमतिका रूपमा होइन, षड्यन्त्रका रूपमा हेरे।

यो नै देउबावादको मूल समस्या हो-असहमति देख्न नसक्ने, आलोचना सुन्न नसक्ने, र परिवर्तनलाई खतरा ठान्ने मानसिकता।

लोकतन्त्रमा यस्तो नेतृत्व वैधानिक त हुन सक्छ, नैतिक हुँदैन। देउबा कांग्रेसका सभापति मात्र होइन, कांग्रेसको थकानको प्रतीक बने।

जेन–जीको आगो र सत्ताको भय

जेन–जी आन्दोलनले सत्ता वर्गलाई एउटा ऐतिहासिक प्रश्न सोध्यो-तिमी जनताका लागि छौ कि आफैंका लागि?

यो आन्दोलनको मूल भावना क्रोध होइन, अस्वीकृति थियो। युवाहरूले पुरानो राजनीतिक भाषालाई अस्वीकार गरे, पुरानो नेतृत्वलाई अस्वीकार गरे।

देउबा नेतृत्वको कांग्रेसले यो संकेत बुझ्न सकेन। आन्दोलनलाई सुन्ने साटो दमन गरियो, प्रश्नलाई अपराध बनाइयो।

जब युवाको रगत सडकमा बग्छ, तब सत्ता नैतिक रूपमा हारिसकेको हुन्छ।

देउबाको घरमा आगो लाग्नु केवल भौतिक घटना थिएन; त्यो सत्ता र जनताबीचको सम्बन्ध जलेर खरानी भएको प्रतीक थियो।

नगदको तस्बिर: प्रमाणभन्दा ठूलो प्रश्न

देउबाको निवासमा देखिएको भनिएको नगदको तस्बिर सत्य हो वा होइन-त्यो छानविनकाे विषय हुन सक्छ। तर राजनीति अदालतभन्दा फरक हुन्छ।

राजनीतिमा प्रश्न प्रमाणको होइन, विश्वासको हुन्छ। जब जनताले नेताको घरमा नगद देख्छन्, उनीहरूले हिसाबकिताब माग्छन्।

कांग्रेसले हिसाब दिनुको सट्टा अपमानित भाषा प्रयोग गर्‍यो। यहीँबाट पार्टीको नैतिक पतन सुरु हुन्छ।

पारदर्शिता नदेखाउने नेतृत्वले आफू निर्दोष भएको दाबी गर्ने नैतिक अधिकार गुमाउँछ।

देउबावादले यही गल्ती गर्‍यो-उसले सत्यको खोजीभन्दा सत्ता जोगाउने प्राथमिकता रोज्यो।

विशेष महाधिवेशन: लोकतन्त्रको अन्तिम श्वास

विशेष महाधिवेशन कांग्रेसभित्रको अन्तिम लोकतान्त्रिक प्रयास थियो।

बहुमत प्रतिनिधिको मागलाई अस्वीकार गर्नु भनेको विधानमाथि व्यक्तिको शासन थोपर्नु हो।

देउबाको अनुपस्थिति केवल शारीरिक थिएन; त्यो लोकतान्त्रिक प्रक्रियाप्रतिको अस्वीकार थियो।

इतिहासमा यस्ता क्षण आउँछन् जहाँ नेता पार्टीसँगै जान्छ कि पार्टी छोडेर आफू मात्र जोगाउन खोज्छ-देउबाले दोस्रो विकल्प रोजे।

नेतृत्व भनेको सुरक्षित बाटो रोज्नु होइन; नेतृत्व भनेको जोखिम लिन सक्ने साहस हो।

गगन थापाले त्यही साहस देखाए। उनले देउबावादको विरुद्ध उभिएर व्यक्तिगत राजनीतिक भविष्य जोखिममा राखे।

यो विद्रोह थिएन; यो कांग्रेस जोगाउने अन्तिम प्रयास थियो।

गगनले पार्टीलाई युवासँग पुनः जोड्ने राजनीतिक दर्शन प्रस्तुत गरे-जहाँ सत्ता होइन, सिद्धान्त केन्द्रमा हुन्छ। यही कारण उनी कांग्रेसको नयाँ आशा बने।

विश्वप्रकाश शर्मा शब्दका नेता हुन्, तर उनका शब्दहरू केवल कविता होइनन्-राजनीतिक चेतना हुन्।

उनले कांग्रेसलाई आत्मसमीक्षा गर्न बाध्य पारे। कारबाहीको धम्कीका बीच पनि उनी झुकेनन्।

विचारका अगाडि डर हार्नुपर्छ भन्ने उदाहरण उनले दिए। कांग्रेस यदि आज पनि जीवित छ भने, त्यसको श्रेय यस्ता विचारशील विद्रोहीलाई जान्छ।

देउबा समूह: सत्ता जोगाउने अन्तिम तड्पन

देउबा समूहको प्रतिक्रिया सुधार होइन, प्रतिशोधमा सीमित रह्यो। अनुशासनको नाममा असहमति दमन गर्ने प्रयास गरियो। यो पुरानो राजनीति हो-जहाँ प्रश्न उठाउनेलाई शत्रु मानिन्छ।

तर समय बदलिएको छ। अब डरले होइन, विश्वासले पार्टी चल्छ। देउबावादले यो सत्य स्वीकार्न अस्वीकार गर्‍यो।

कांग्रेस आज पीडामा छ, तर पीडा नै पुनर्जन्मको संकेत हो। यो संघर्ष विभाजन होइन, शुद्धीकरण हो।

पुरानो छाला फेर्न नसके सर्प मर्छ; कांग्रेसका लागि पनि यही नियम लागू हुन्छ। विशेष महाधिवेशन परिवर्तनको पीडादायी तर अपरिहार्य प्रक्रिया हो।

इतिहासले कुर्सी होइन, साहस सम्झन्छ

इतिहासले सधैँ कुर्सीमा टाँसिनेहरू होइन, जोखिम लिनेहरू सम्झन्छ। देउबावाद अब इतिहासको अन्तिम अध्यायतिर छ।

कांग्रेस बाँच्ने हो भने, गगन-विश्वप्रकाशको साहसलाई संस्थागत गर्नुपर्छ। प्रश्न अब देउबाको होइन, कांग्रेसको आत्माको हो।

लोकतन्त्रको यो अन्तिम परीक्षा कांग्रेसले पास गर्छ कि गर्दैन-त्यसको निर्णय यही क्षणले गर्नेछ।

कुर्सीको चिहानमा उभिएको कांग्रेस: देउबावादको अन्त्य कि लोकतन्त्रको अन्तिम संस्कार?

झुटको गणतन्त्र: नेपालमा सत्ता कसैले चलाउँदैन-झुटले चलाउँछ